Olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnic (GCA) – ból głowy, objawy, diagnostyka i leczenie

Czym jest olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnic (GCA)?

Olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnic (ang. giant cell arteritis, GCA), nazywane też chorobą Hortona lub zapaleniem tętnic skroniowych, jest chorobą zapalną naczyń krwionośnych. Najczęściej występuje po 50. roku życia. Może obejmować tętnice skroniowe, inne tętnice głowy, a także duże naczynia, w tym aortę i jej odgałęzienia.

Jednym z możliwych objawów jest nowy, wcześniej niewystępujący ból głowy. Najgroźniejszym następstwem choroby jest niedokrwienie narządu wzroku i trwała utrata widzenia. Dlatego podejrzenie aktywnego GCA wymaga pilnej oceny i leczenia, a nie wyłącznie przyjmowania leków przeciwbólowych.

Jakie objawy mogą wskazywać na chorobę Hortona?

• Nowy ból głowy po 50. roku życia — często w okolicy skroni, ale możliwy również w potylicy, czole lub w całej głowie.
• Tkliwość skóry głowy — ból przy czesaniu, myciu włosów lub opieraniu głowy na poduszce.
• Chromanie żuchwy — ból lub zmęczenie mięśni żucia narastające podczas jedzenia i ustępujące po przerwaniu żucia.
• Zaburzenia widzenia — przemijające zaciemnienie widzenia, nagłe pogorszenie ostrości wzroku lub podwójne widzenie.
• Objawy ogólne — osłabienie, gorączka, brak apetytu lub niezamierzona utrata masy ciała.
• Ból i sztywność barków albo bioder — możliwe współistnienie polimialgii reumatycznej.

GCA nie zawsze powoduje ból skroni. U części pacjentów dominują objawy ogólne albo związane z zajęciem dużych tętnic. Z drugiej strony sam ból skroniowy nie oznacza automatycznie zapalenia naczyń.

Dlaczego GCA może doprowadzić do utraty wzroku?

Zapalenie może zwężać światło naczyń doprowadzających krew do oka i nerwu wzrokowego. Powikłaniem bywa niedokrwienna neuropatia nerwu wzrokowego, która może spowodować nagłą, nieodwracalną utratę widzenia. Objawami ostrzegawczymi są także przemijająca utrata widzenia w jednym oku i nowe podwójne widzenie.

Jeśli wystąpiło nagłe lub przemijające pogorszenie widzenia, konieczna jest natychmiastowa ocena szpitalna. Nie należy czekać na prywatną wizytę, termin USG, wynik OB/CRP czy biopsję.

Kiedy potrzebna jest pilna pomoc medyczna?

Dzwoń pod 112 przy nagłej utracie widzenia, nowym niedowładzie, zaburzeniach mowy lub innych objawach sugerujących ostry incydent naczyniowy. Przy przemijającym zaniewidzeniu, nowym podwójnym widzeniu lub silnym podejrzeniu GCA potrzebna jest pilna diagnostyka szpitalna i rozpoczęcie właściwego leczenia.

W szczególności nowy ból głowy po 50. roku życia połączony z chromaniem żuchwy lub tkliwością tętnic skroniowych powinien zostać szybko oceniony przez lekarza. Przy wysokim podejrzeniu GCA glikokortykosteroidy rozpoczyna się bez opóźnienia spowodowanego oczekiwaniem na badania potwierdzające. Decyzję o leczeniu podejmuje lekarz, nie pacjent samodzielnie.

Jak rozpoznaje się olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnic?

OB, CRP i morfologia krwi

Badania krwi obejmują zwykle OB, CRP i morfologię z liczbą płytek. U wielu chorych wskaźniki zapalne są podwyższone, jednak prawidłowe OB lub CRP nie wyklucza GCA. Wyniki zawsze interpretuje się razem z objawami i badaniami naczyń.

USG tętnic skroniowych

Badanie ultrasonograficzne pozwala ocenić ścianę tętnic skroniowych i poszukiwać cech zapalenia, w tym charakterystycznego pogrubienia ściany nazywanego objawem halo (halo sign). Nie jest to to samo co standardowa ocena samego przepływu metodą Dopplera.

Według zaleceń EULAR 2023 USG jest preferowaną pierwszą metodą obrazowania przy podejrzeniu GCA, a pełny zalecany zakres obejmuje tętnice skroniowe i pachowe. Badanie najlepiej wykonać przed rozpoczęciem glikokortykosteroidów lub możliwie szybko po ich włączeniu — optymalnie w ciągu około 72 godzin. Nie wolno jednak opóźniać leczenia z powodu oczekiwania na USG.

W DOLORMED wykonujemy USG tętnic skroniowych. Wynik jest interpretowany łącznie z objawami i badaniami laboratoryjnymi. Jeżeli potrzebne jest poszerzenie obrazowania o tętnice pachowe lub inne naczynia, pacjent jest kierowany do odpowiedniego ośrodka. Ujemny wynik USG sam w sobie nie wyklucza GCA, zwłaszcza przy dużym podejrzeniu klinicznym lub po rozpoczęciu leczenia.

Czy konieczna jest biopsja tętnicy skroniowej?

Biopsja tętnicy skroniowej umożliwia ocenę histopatologiczną naczynia i bywa potrzebna, zwłaszcza gdy wyniki obrazowania są niejednoznaczne albo ocena specjalistyczna wskazuje na taką potrzebę. W niektórych systemach opieki jest nadal preferowaną metodą potwierdzania GCA.

Jeżeli biopsja jest wskazana, najlepiej przeprowadzić ją możliwie wcześnie, często w ciągu pierwszych dwóch tygodni od rozpoczęcia glikokortykosteroidoterapii. Nie należy jednak odraczać leczenia do czasu biopsji. Ujemny wynik nie wyklucza choroby w każdym przypadku, ponieważ zmiany zapalne mogą być odcinkowe.

Kiedy wykonuje się angio-TK, MR lub PET/CT?

GCA może obejmować również aortę i jej duże odgałęzienia. W zależności od objawów i wyników wcześniejszych badań specjalista może zalecić angio-TK, angio-MR lub FDG-PET/CT. Dotyczy to m.in. podejrzenia postaci z zajęciem dużych naczyń, szczególnie przy objawach ze strony kończyn, różnicach ciśnienia między ramionami lub dolegliwościach ogólnych bez typowego bólu skroni.

Z czym można pomylić chorobę Hortona?

Ból w okolicy skroni może być związany z migreną, napięciowym bólem głowy, schorzeniami stawu skroniowo-żuchwowego albo dolegliwościami szyjnymi. Chromanie żuchwy należy odróżnić od bólu stawu skroniowo-żuchwowego: w GCA dolegliwość pojawia się zwykle podczas powtarzanego żucia i zmniejsza po odpoczynku.

Rozpoznanie różnicowe musi jednak uwzględniać wiek, charakter nowego bólu, objawy wzrokowe, stan ogólny i wynik badania. Nie każdy nowy ból głowy po 50. roku życia jest GCA, ale wymaga starannej oceny.

Jak leczy się olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnic?

Glikokortykosteroidy — pilne rozpoczęcie leczenia

Glikokortykosteroidy pozostają podstawą szybkiego opanowania aktywnego GCA. Przy wysokim podejrzeniu klinicznym leczenie rozpoczyna się niezwłocznie, bez oczekiwania na potwierdzenie USG lub biopsją. Schemat, dawki i dalsze stopniowe zmniejszanie dawki ustala lekarz prowadzący.

W razie niedokrwienia narządu wzroku lub bezpośredniego zagrożenia widzenia specjalistyczny zespół szpitalny może rozważyć dożylne podanie dużych dawek metyloprednizolonu. Samodzielne przyjmowanie steroidów albo zmienianie ich dawkowania jest niewłaściwe. Nawet szybka poprawa bólu nie gwarantuje, że ryzyko niedokrwienia minęło.

Tocilizumab — leczenie ukierunkowane na interleukinę 6

Tocilizumab jest lekiem biologicznym hamującym działanie receptora interleukiny 6 (IL-6). Może być stosowany u odpowiednio zakwalifikowanych chorych z GCA, aby ograniczać aktywność choroby, ryzyko nawrotów i ekspozycję na glikokortykosteroidy.

Terapię prowadzi wyspecjalizowany zespół, najczęściej reumatologiczny. Lek zwiększa ryzyko zakażeń i wymaga odpowiedniej kwalifikacji oraz monitorowania. Podczas leczenia tocilizumabem CRP może pozostawać niskie mimo aktywności choroby, dlatego kontrola nie może polegać wyłącznie na tym wyniku.

Upadacytynib — nowsza możliwość terapeutyczna

Upadacytynib, lek z grupy inhibitorów kinaz JAK, uzyskał w Unii Europejskiej wskazanie do leczenia GCA u dorosłych. W badaniu SELECT-GCA opublikowanym w 2025 r. wykazano skuteczność odpowiednio dobranego schematu w utrzymaniu remisji u części chorych. Nie jest to jednak terapia odpowiednia dla każdego pacjenta, a dopuszczenie do obrotu nie oznacza automatycznej refundacji w Polsce.

Istotne są przeciwwskazania i możliwe działania niepożądane, w tym ciężkie zakażenia, zakrzepica, zdarzenia sercowo-naczyniowe i ryzyko nowotworów. Szczególna ostrożność dotyczy osób starszych i pacjentów obciążonych czynnikami ryzyka. O wyborze terapii decyduje specjalista prowadzący leczenie GCA.

Jak kontroluje się chorobę i zapobiega powikłaniom leczenia?

Leczenie GCA często jest długotrwałe. Kontrole obejmują nawrót bólu głowy, tkliwości skroni, chromania żuchwy, objawów wzrokowych i ogólnych, a także — zależnie od zastosowanej terapii — badania laboratoryjne oraz obrazowanie naczyń.

Podczas glikokortykosteroidoterapii trzeba uwzględnić m.in. osteoporozę, hiperglikemię, nadciśnienie tętnicze, zwiększone ryzyko zakażeń i działania niepożądane. Lekarz może zalecić ochronę kości i odpowiednie badania kontrolne. Leczenie biologiczne i inhibitorami JAK wymaga osobnych zasad nadzoru.

Nie należy samodzielnie odstawiać glikokortykosteroidów, nawet jeśli ból głowy ustąpił. Nowe zaburzenia widzenia albo nawrót chromania żuchwy podczas leczenia wymagają pilnej oceny.

Jak przygotować się do konsultacji neurologicznej?

Przygotuj opis początku i umiejscowienia bólu głowy, informacje o bólu podczas żucia, tkliwości skóry głowy, zaburzeniach widzenia oraz ewentualnych bólach barków i bioder. Zabierz wyniki OB, CRP, morfologii, posiadaną dokumentację okulistyczną i reumatologiczną, listę leków i ich dawek.

Jeżeli wykonywano badania obrazowe, przydatne są oryginalne obrazy USG, TK lub MR w plikach albo na nośniku, o ile są dostępne. Poinformuj lekarza, czy już rozpoczęto glikokortykosteroidy, ponieważ może to wpływać na interpretację wyników. W razie podejrzenia aktywnego GCA nie należy czekać na zebranie całej dokumentacji przed pilną oceną.

Najczęstsze pytania

Czy każdy ból skroni oznacza chorobę Hortona?

Nie. Bóle skroniowe mają wiele przyczyn. Podejrzenie GCA wzrasta zwłaszcza u osób po 50. roku życia, gdy ból jest nowy i współistnieje chromanie żuchwy, tkliwość skóry głowy, zaburzenia widzenia lub objawy zapalne.

Czy prawidłowe OB i CRP wykluczają GCA?

Nie. Prawidłowe wyniki są możliwe, dlatego rozpoznanie wymaga oceny całego obrazu klinicznego i odpowiednio dobranych badań.

Czy ujemne USG tętnic skroniowych wyklucza zapalenie?

Nie zawsze. Znaczenie ma doświadczenie badającego, zakres ocenianych tętnic oraz czas od rozpoczęcia glikokortykosteroidów. Przy utrzymującym się podejrzeniu wskazana może być dalsza diagnostyka.

Czy przed rozpoczęciem steroidów trzeba poczekać na biopsję?

Nie przy wysokim podejrzeniu GCA. Opóźnienie leczenia, szczególnie przy objawach niedokrwienia oka, może zwiększać ryzyko trwałej utraty wzroku.

Czy choroba Hortona może przebiegać bez bólu głowy?

Tak. U części pacjentów przeważają objawy ogólne lub związane z zajęciem dużych tętnic. Nie wyklucza to GCA.

Czy USG tętnic skroniowych jest wykonywane w DOLORMED?

Tak. W DOLORMED wykonujemy USG tętnic skroniowych w ramach diagnostyki neurologicznej. W razie potrzeby poszerzonego obrazowania, biopsji lub leczenia specjalistycznego kierujemy pacjenta do odpowiedniego ośrodka.

Olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnic — konsultacja w DOLORMED, Leszno

W Centrum Medycznym DOLORMED oceniamy pacjentów z bólami głowy, w tym z podejrzeniem zapalenia tętnic skroniowych. Podczas konsultacji możliwe jest badanie neurologiczne i USG tętnic skroniowych, interpretowane łącznie z wywiadem oraz wynikami badań laboratoryjnych.

Wysokie podejrzenie aktywnego GCA wymaga pilnego rozpoczęcia właściwego leczenia oraz dalszej diagnostyki specjalistycznej. Przy zaburzeniach widzenia konieczna jest niezwłoczna pomoc szpitalna. Leczenie biologiczne i inhibitorami JAK, diagnostykę dużych naczyń oraz biopsję prowadzą właściwe ośrodki specjalistyczne. Ceny konsultacji dostępne są w centralnym cenniku.

Opracowanie medyczne: lek. Krzysztof Szulc, specjalista neurolog, lekarz medycyny bólu.
Data opracowania: 21 października 2026 r.

Źródła medyczne

1. International Headache Society. ICHD-3 — 6.4.1 Headache attributed to giant cell arteritis.
2. EULAR recommendations for the use of imaging in large vessel vasculitis: 2023 update.
3. British Society for Rheumatology guideline on diagnosis and treatment of giant cell arteritis. 2020.
4. ACR/Vasculitis Foundation guideline for the management of GCA. 2021.
5. EMA — RoActemra (tocilizumab), wskazanie GCA.
6. Blockmans D. i wsp. A Phase 3 Trial of Upadacitinib for Giant-Cell Arteritis. NEJM, 2025.
7. EMA — Rinvoq (upadacytynib), wskazanie GCA i informacje o bezpieczeństwie.