Ból stawów międzywyrostkowych kręgosłupa lędźwiowego – objawy i leczenie

Ból stawów międzywyrostkowych kręgosłupa lędźwiowego jest jedną z możliwych przyczyn przewlekłego bólu dolnej części pleców. Może występować po jednej lub obu stronach kręgosłupa, czasami promieniując do pośladków albo ud.

Dolegliwości mogą nasilać się podczas niektórych ruchów, długotrwałego stania lub obciążania kręgosłupa. Podobne objawy występują jednak również w innych schorzeniach.

Nie każdy ból krzyża pochodzi ze stawów międzywyrostkowych. Ważne jest ustalenie prawdopodobnego źródła dolegliwości przed wyborem metody leczenia.

Czym są stawy międzywyrostkowe kręgosłupa?

Stawy międzywyrostkowe, nazywane także stawami facetowymi, znajdują się w tylnej części kręgosłupa.

Łączą sąsiadujące kręgi i uczestniczą w kierowaniu oraz ograniczaniu ich ruchów.

Podobnie jak inne stawy, posiadają powierzchnie pokryte chrząstką, torebkę stawową i otaczające je struktury.

Mogą ulegać zmianom zwyrodnieniowym i być jednym ze źródeł przewlekłego bólu pleców.

Informacje bólowe z tych stawów są przewodzone między innymi przez niewielkie gałęzie nerwowe, określane jako gałęzie przyśrodkowe nerwów grzbietowych .

Właśnie te gałęzie nerwowe są celem diagnostycznych blokad MBB i zabiegów termolezji RFA.

Jakie są przyczyny bólu stawów międzywyrostkowych?

Dolegliwości mogą być związane ze zmianami zwyrodnieniowymi, przeciążeniem stawów i otaczających je struktur albo następstwami urazów.

Zmiany zwyrodnieniowe stawów międzywyrostkowych mogą współistnieć z dyskopatią, zwężeniem kanału kręgowego lub zmianami ustawienia kręgosłupa.

Obecność zmian zwyrodnieniowych w badaniu RTG, TK lub MR nie oznacza automatycznie, że to one powodują ból.

Podobne zmiany obserwuje się również u osób bez dolegliwości.

Dlatego badania obrazowe nie wystarczają do pewnego rozpoznania bólu pochodzącego ze stawów międzywyrostkowych.

Jakie objawy mogą sugerować ból stawów międzywyrostkowych?

U części pacjentów występują:

• przewlekły ból dolnej części pleców;
• ból po jednej lub obu stronach kręgosłupa;
• promieniowanie bólu do pośladka lub górnej części uda;
• nasilenie bólu podczas prostowania lub skręcania tułowia;
• dyskomfort podczas dłuższego stania;
• okresowe ograniczenie ruchomości kręgosłupa.

Nie są to objawy swoiste dla bólu stawów międzywyrostkowych. Na ich podstawie nie można jednoznacznie ustalić rozpoznania.

Czy ból stawów międzywyrostkowych może promieniować do nogi?

Tak. Ból pochodzący ze stawów międzywyrostkowych może być odczuwany również w pośladku lub udzie.

Zwykle nie jest jednak typowym bólem korzeniowym związanym z uciskiem nerwu.

Ból promieniujący poniżej kolana, szczególnie z drętwieniem lub osłabieniem mięśni, wymaga oceny innych możliwych przyczyn, w tym rwy kulszowej.

Jak odróżnić ból stawowy od dyskopatii i rwy kulszowej?

Ból dolnej części pleców może pochodzić z różnych struktur. Same objawy nie zawsze pozwalają jednoznacznie wskazać jego źródło.

Ból stawów międzywyrostkowych

Zwykle dominuje ból miejscowy w okolicy lędźwiowej, czasami promieniujący do pośladka lub uda.

Ból dyskogenny

Jest wiązany z krążkiem międzykręgowym. U części pacjentów nasila się podczas siedzenia, pochylania i obciążania kręgosłupa.

Rwa kulszowa

Najczęściej jest związana z podrażnieniem lub uciskiem korzenia nerwowego.

Ból może promieniować wzdłuż nogi aż do stopy, z towarzyszącym drętwieniem lub osłabieniem mięśni.

Różne mechanizmy bólu mogą występować jednocześnie. Dlatego leczenie powinno być dobierane na podstawie całego obrazu klinicznego.

Jak rozpoznaje się ból stawów międzywyrostkowych?

Wywiad i badanie lekarskie

Podczas konsultacji lekarz ustala, gdzie występuje ból, jak długo trwa, co go nasila i jakie leczenie było dotychczas stosowane.

Badanie może obejmować ocenę ruchomości kręgosłupa, miejsc bolesnych, siły mięśniowej, czucia oraz odruchów.

Nie istnieje pojedynczy test ruchowy, który z dużą pewnością potwierdzałby stawowe pochodzenie bólu.

Jaką rolę odgrywa rezonans magnetyczny?

Badania obrazowe pozwalają ocenić budowę kręgosłupa i poszukiwać innych przyczyn dolegliwości.

Rezonans magnetyczny może wykazać między innymi zmiany zwyrodnieniowe, dyskopatię, stenozę kanału kręgowego lub zmiany w blaszkach granicznych trzonów kręgów.

Sam obraz zmian stawowych nie potwierdza ich bólowego charakteru.

MR nie musi być wykonywany rutynowo przed każdą blokadą MBB.

Dostępne obrazy są jednak pomocne w ocenie innych możliwych źródeł bólu i planowaniu postępowania.

Blokada diagnostyczna MBB — na czym polega?

MBB (medial branch block) to blokada diagnostyczna gałęzi przyśrodkowych nerwów grzbietowych.

Jej głównym celem jest sprawdzenie, czy czasowe znieczulenie nerwów przewodzących sygnały bólowe ze stawów międzywyrostkowych prowadzi do zmniejszenia dolegliwości.

Podczas zabiegu lekarz podaje niewielką ilość leku miejscowo znieczulającego w okolicę wybranych gałęzi nerwowych.

Blokada MBB jest przede wszystkim procedurą diagnostyczną, a nie metodą trwałego leczenia bólu.

Jak wykonuje się blokadę MBB?

Zabieg wykonuje się ambulatoryjnie, zwykle w znieczuleniu miejscowym, pod kontrolą obrazowania.

W Centrum Medycznym DOLORMED w Lesznie do precyzyjnego ustalenia położenia igły wykorzystujemy fluoroskopię, czyli obrazowanie rentgenowskie w czasie rzeczywistym.

Lekarz wybiera gałęzie nerwowe odpowiednie do podejrzewanego źródła bólu.

Ich liczba i lokalizacja zależą od indywidualnej kwalifikacji.

Blokada diagnostyczna zazwyczaj nie wymaga sedacji.

Leki uspokajające lub przeciwbólowe stosowane podczas procedury mogłyby utrudnić prawidłową interpretację jej wyniku.

Dlaczego po blokadzie MBB trzeba oceniać ból?

Wartość diagnostyczna MBB zależy przede wszystkim od tego, jak zmienia się typowy ból pacjenta po podaniu środka znieczulającego.

Przed blokadą należy określić nasilenie bólu w skali 0–10 oraz czynności, które zwykle wywołują dolegliwości.

Po zabiegu warto sprawdzić, czy pacjent może wykonać te same czynności z mniejszym bólem.

Powinny to być aktywności bezpieczne i zwykle wykonywane przez pacjenta.

Pomocne jest prowadzenie dzienniczka bólu przez pierwsze godziny po blokadzie, zgodnie z otrzymaną instrukcją.

Należy odnotować nie tylko natężenie bólu, ale również możliwość wykonywania typowych czynności.

Jak interpretuje się wynik blokady diagnostycznej?

Wynik przemawiający za stawowym źródłem bólu to wyraźne zmniejszenie typowych dolegliwości w okresie odpowiadającym działaniu podanego leku znieczulającego.

Podczas oceny uwzględnia się procent zmniejszenia bólu, poprawę wykonywania wcześniej bolesnych czynności i inne okoliczności mogące wpływać na wynik.

Różne wytyczne stosują odmienne kryteria dodatniego wyniku blokady.

Niektóre zalecenia przyjmują zmniejszenie bólu o co najmniej 50%, inne preferują bardziej rygorystyczne kryteria, na przykład 80%.

Poszczególne protokoły mogą przewidywać jedną blokadę lub kolejną blokadę potwierdzającą.

O sposobie interpretacji i dalszej kwalifikacji decyduje lekarz, uwzględniając charakter bólu i całokształt wyników.

Nawet bardzo duża poprawa po blokadzie nie daje stuprocentowej pewności rozpoznania ani nie gwarantuje skuteczności termolezji.

Co oznacza brak poprawy po blokadzie MBB?

Jeśli blokada nie przyniosła oczekiwanej poprawy, lekarz ponownie analizuje prawdopodobne źródło bólu, przebieg procedury i uzyskane wyniki.

Możliwe, że dolegliwości pochodzą z innych struktur, na przykład krążka międzykręgowego, stawu krzyżowo-biodrowego lub mięśni.

Ujemny wynik jednej blokady również nie zawsze rozstrzyga ostatecznie o przyczynie bólu.

Dalsze postępowanie ustala się indywidualnie.

Termolezja RFA — kiedy można ją rozważyć?

RFA (radiofrequency ablation) , czyli termolezja z wykorzystaniem fal radiowych, jest jedną z metod leczenia przewlekłego bólu pochodzącego ze stawów międzywyrostkowych.

Zabieg polega na kontrolowanym oddziaływaniu energii cieplnej w okolicy wybranych gałęzi nerwowych przewodzących informacje bólowe.

Celem jest ograniczenie przewodzenia sygnałów bólowych z odpowiednich stawów.

Termolezja nie usuwa zmian zwyrodnieniowych ani nie odbudowuje chrząstki stawowej.

Kto może zostać zakwalifikowany do RFA?

Termolezję rozważa się przede wszystkim u pacjentów:

• z przewlekłym bólem dolnej części pleców;
• u których podejrzewa się ból pochodzący ze stawów międzywyrostkowych;
• u których odpowiednio prowadzone leczenie zachowawcze nie przyniosło wystarczającej poprawy;
• z odpowiednio ocenioną dodatnią odpowiedzią na diagnostyczną blokadę MBB.

Ostateczna kwalifikacja zależy od wywiadu, badania, wyników blokad i oceny przeciwwskazań.

Jak przebiega zabieg RFA?

Zabieg wykonywany jest w warunkach ambulatoryjnych, najczęściej w znieczuleniu miejscowym.

Pod kontrolą fluoroskopii lekarz umieszcza odpowiednie elektrody w pobliżu wybranych gałęzi nerwowych.

Przed wykonaniem termolezji weryfikuje się położenie elektrod zgodnie z zasadami bezpieczeństwa, w razie potrzeby także przy użyciu stymulacji.

Następnie przeprowadza się właściwy zabieg termolezji.

Po procedurze pacjent pozostaje przez określony czas pod obserwacją.

Dokładny przebieg zabiegu i zalecenia pozabiegowe są omawiane podczas indywidualnej kwalifikacji.

Jak długo utrzymuje się efekt termolezji?

U odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów poprawa może utrzymywać się przez wiele miesięcy, niekiedy dłużej.

Czas działania jest jednak indywidualny. U części pacjentów poprawa jest niewielka, krótkotrwała albo nie występuje.

Z czasem przewodzenie w leczonych gałęziach nerwowych może się odtwarzać, dlatego dolegliwości mogą powracać.

Jeśli wcześniejsza RFA przyniosła istotną i odpowiednio długotrwałą poprawę, w wybranych przypadkach można rozważyć jej powtórzenie.

Decyzja wymaga ponownej oceny rodzaju bólu i odpowiedzi na wcześniejsze leczenie.

Czy RFA może nie zadziałać mimo dodatniej blokady MBB?

Tak. Blokada diagnostyczna zwiększa prawdopodobieństwo właściwej kwalifikacji, ale nie pozwala zagwarantować wyniku termolezji.

Możliwe jest również współistnienie kilku źródeł bólu.

Zmniejszenie dolegliwości pochodzących ze stawów międzywyrostkowych nie musi oznaczać całkowitego ustąpienia bólu kręgosłupa.

MBB, RFA i kriolezja — czym różnią się te metody?

Blokada diagnostyczna MBB

Polega na czasowym znieczuleniu wybranych gałęzi nerwowych.

Służy głównie do oceny, czy określone stawy mogą odpowiadać za ból.

Termolezja RFA

Wykorzystuje energię cieplną fal radiowych w celu ograniczenia przewodzenia bólu.

Jest metodą leczniczą, rozważaną po odpowiedniej kwalifikacji diagnostycznej.

Kriolezja

Wykorzystuje niską temperaturę do oddziaływania na wybrane struktury nerwowe.

W określonych przypadkach może być rozważana jako alternatywna metoda interwencyjna.

Dostępne dowody dotyczące skuteczności kriolezji i trwałości jej efektu w bólu stawów międzywyrostkowych są jednak mniej rozbudowane niż dla klasycznej termolezji RFA.

MBB, RFA i kriolezja nie są metodami równoważnymi. Ich wybór zależy od rozpoznania, celu procedury i indywidualnej kwalifikacji.

Jakie są przeciwwskazania i możliwe powikłania zabiegów?

Przed blokadą MBB lub zabiegiem RFA lekarz ocenia wskazania, stan zdrowia pacjenta i bezpieczeństwo procedury.

Znaczenie mogą mieć między innymi:

• aktywne zakażenie lub stan zapalny skóry w miejscu planowanego wkłucia;
• zaburzenia krzepnięcia;
• przyjmowanie leków przeciwkrzepliwych lub przeciwpłytkowych;
• alergie na leki lub środki stosowane podczas procedury;
• możliwość ciąży, szczególnie przy zabiegach pod kontrolą RTG;
• obecność rozrusznika serca, kardiowertera-defibrylatora lub innego wszczepionego urządzenia elektronicznego, szczególnie przed RFA;
• inne choroby mogące zwiększać ryzyko zabiegu.

Nie odstawiaj samodzielnie leków przeciwkrzepliwych ani przeciwpłytkowych.

O ewentualnej zmianie sposobu ich stosowania decyduje lekarz po ocenie ryzyka krwawienia i zakrzepicy.

Możliwe działania niepożądane obejmują miejscową bolesność, krwiak, przejściowe nasilenie bólu lub zaburzenia czucia.

Rzadziej występują zakażenia, uszkodzenia nerwów i inne poważniejsze powikłania.

Kontrola obrazowa i odpowiednie procedury bezpieczeństwa służą ograniczaniu ryzyka, ale nie eliminują go całkowicie.

Po zabiegu należy przestrzegać indywidualnych zaleceń, w tym dotyczących odpoczynku, aktywności i obserwacji niepokojących objawów.

Rehabilitacja przy bólu stawów międzywyrostkowych

Rehabilitacja jest ważnym elementem postępowania zarówno przed ewentualnym zabiegiem, jak i po nim.

Jej celem jest poprawa tolerancji obciążeń, ruchomości, siły i codziennej sprawności.

Program fizjoterapii może obejmować:

• ćwiczenia siłowe mięśni tułowia i kończyn dolnych;
• poprawę ruchomości kręgosłupa i bioder;
• trening kontroli ruchu tułowia;
• ćwiczenia wytrzymałościowe;
• stopniowe zwiększanie obciążeń podczas codziennych czynności;
• naukę bezpiecznego powrotu do aktywności.

Nie istnieje jeden program ćwiczeń odpowiedni dla wszystkich pacjentów z bólem stawowym.

Po zabiegu RFA rehabilitację wznawia się zgodnie z zaleceniami lekarza i tolerancją dolegliwości.

Poprawa po termolezji nie jest powodem do rezygnacji z aktywnego leczenia i rehabilitacji.

Kiedy potrzebna jest konsultacja neurochirurgiczna?

Sam ból stawów międzywyrostkowych zwykle nie stanowi wskazania do operacji kręgosłupa.

Konsultacja neurochirurgiczna może być potrzebna, gdy współistnieją inne choroby, na przykład istotna stenoza kanału kręgowego, niestabilność lub ucisk korzeni nerwowych.

Postępujący niedowład albo objawy sugerujące zespół ogona końskiego wymagają pilnego postępowania.

⚠ Kiedy ból kręgosłupa wymaga pilnej pomocy?

Przewlekły ból stawów międzywyrostkowych zwykle nie jest stanem nagłym. Niektóre objawy mogą jednak wskazywać na inną, poważną przyczynę bólu.

Natychmiastowa pomoc medyczna

Niezwłocznie zgłoś się na SOR, jeśli wystąpi którykolwiek z poniższych objawów. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia lub zdrowia albo niemożności bezpiecznego dotarcia do szpitala zadzwoń pod 112 lub 999.

• nowe zatrzymanie moczu lub trudności w rozpoczęciu oddawania moczu;
• utrata kontroli nad oddawaniem moczu albo stolca;
• nowe drętwienie lub utrata czucia w okolicy krocza, narządów płciowych lub odbytu;
• szybko narastające osłabienie nóg, szczególnie obustronne;
• nagłe, poważne zaburzenia chodzenia związane z niedowładem.

Objawy te mogą występować w przebiegu zespołu ogona końskiego, który wymaga natychmiastowej diagnostyki szpitalnej.

Nie trzeba mieć wszystkich wymienionych objawów, aby konieczna była natychmiastowa ocena.

Pilna konsultacja lekarska

Pilnej oceny wymagają także:

• nowy lub postępujący niedowład kończyny;
• ból pleców z gorączką lub dreszczami;
• silny ból po urazie, szczególnie u osoby z osteoporozą;
• nowy, nasilający się ból u pacjenta z chorobą nowotworową w wywiadzie;
• wyraźnie narastający ból spoczynkowy lub nocny, szczególnie z niewyjaśnioną utratą masy ciała.

Szybko narastające objawy neurologiczne wymagają niezwłocznej oceny szpitalnej, nawet jeśli ból pleców nie jest bardzo silny.

W przypadku objawów alarmowych nie czekaj na planową wizytę w DOLORMED.

Jak przygotować się do konsultacji?

Przed wizytą warto przygotować informacje o:

• czasie trwania i lokalizacji bólu;
• ruchach lub pozycjach, które nasilają dolegliwości;
• ewentualnym promieniowaniu do pośladka lub nogi;
• dotychczasowej rehabilitacji i stosowanych lekach;
• przebytych blokadach, iniekcjach i termolezjach;
• efektach wcześniejszych zabiegów i czasie utrzymywania się poprawy;
• chorobach współistniejących, alergiach oraz aktualnie przyjmowanych lekach.

Szczególnie przydatna jest informacja o wynikach wcześniejszych blokad MBB: jak duża była poprawa, po jakim czasie wystąpiła i jak długo się utrzymywała.

Zabierz posiadaną dokumentację medyczną i wcześniejsze badania obrazowe.

Jeśli wykonywano MR lub TK, warto udostępnić również same obrazy w plikach lub na nośniku, a nie wyłącznie opis badania.

Na zwykłą konsultację nie trzeba rutynowo przychodzić na czczo ani samodzielnie odstawiać leków.

Przygotowanie do blokady lub termolezji ustala się oddzielnie podczas kwalifikacji zabiegowej.

Najczęstsze pytania pacjentów

Czy zwyrodnienie stawów międzywyrostkowych zawsze powoduje ból?

Nie. Zmiany zwyrodnieniowe są częste również u osób bez dolegliwości.

Sam opis MR lub TK nie wystarcza do potwierdzenia źródła bólu.

Czy blokada MBB jest zabiegiem leczniczym?

Jej podstawowym celem jest diagnostyka.

U części pacjentów poprawa może utrzymywać się dłużej niż typowy czas działania leku, ale nie jest to wynik gwarantowany.

Czy dodatnia blokada MBB oznacza konieczność RFA?

Nie. Wynik blokady jest jednym z elementów kwalifikacji.

Decyzja zależy również od nasilenia bólu, dotychczasowego leczenia, stanu pacjenta i jego preferencji.

Czy przed termolezją zawsze trzeba wykonać dwie blokady?

Nie ma jednej zasady obowiązującej we wszystkich protokołach.

Różne zalecenia dopuszczają jedną lub więcej blokad diagnostycznych.

Liczbę badań ustala lekarz na podstawie przyjętych kryteriów i sytuacji klinicznej.

Czy zabieg RFA jest bolesny?

Zabieg wykonuje się zwykle w znieczuleniu miejscowym.

Możliwy jest dyskomfort związany z nakłuciem i oddziaływaniem w okolicy nerwu.

Po zabiegu może występować przejściowa bolesność miejscowa.

Czy RFA usuwa zmiany zwyrodnieniowe?

Nie. Termolezja ma ograniczać przewodzenie sygnałów bólowych.

Nie odbudowuje powierzchni stawowych i nie usuwa zmian zwyrodnieniowych.

Czy po RFA można wrócić do ćwiczeń?

Tak, po okresie określonym w zaleceniach pozabiegowych.

Stopniowy powrót do aktywności i rehabilitacji jest ważną częścią dalszego leczenia.

Czy termolezję RFA można powtórzyć?

W wybranych przypadkach tak, szczególnie gdy poprzedni zabieg przyniósł istotną i odpowiednio długotrwałą poprawę, a ból powrócił w podobnym charakterze.

Jeśli efekt był bardzo krótki albo go nie było, należy ponownie ocenić rozpoznanie przed rozważeniem kolejnej RFA.

Powiązane artykuły

Ból dolnej części pleców może mieć różne źródła. Poniższe artykuły opisują inne mechanizmy dolegliwości i możliwości leczenia.

Źródła medyczne

1. Consensus-Based Interventions for Cervical and Lumbar Facet Joint Pain and Sacroiliac Joint Disorders: A Concise Summary of International Practice Guidelines, 2025. Przeczytaj publikację .
2. American Society of Interventional Pain Physicians (ASIPP). Updated 2026 Comprehensive Evidence-Based Guidelines for Facet Joint Interventions in the Management of Chronic Spinal Pain, 2026. Przeczytaj wytyczne .
3. Cohen S.P. i wsp. Consensus Practice Guidelines on Interventions for Lumbar Facet Joint Pain from a Multispecialty, International Working Group. Regional Anesthesia & Pain Medicine, 2020;45:424–467. Przeczytaj zalecenia .
4. American Society of Pain and Neuroscience (ASPN). Evidence-Based Clinical Guideline of Interventional Treatments for Low Back Pain, 2022. Przeczytaj publikację .
5. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Low Back Pain and Sciatica in Over 16s: Assessment and Management. Wytyczne NG59. Zobacz zalecenia NICE .
6. American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine. Regional Anesthesia in the Patient Receiving Antithrombotic or Thrombolytic Therapy: Evidence-Based Guidelines, Fifth Edition, 2025. Przeczytaj zalecenia bezpieczeństwa .

Rejestracja i cennik

W Centrum Medycznym DOLORMED w Lesznie prowadzimy konsultacje neurologiczne i konsultacje z zakresu leczenia bólu.

U pacjentów z podejrzeniem bólu stawów międzywyrostkowych oceniamy charakter dolegliwości, dotychczasowe leczenie oraz wskazania do diagnostyki i ewentualnych zabiegów interwencyjnych.

W odpowiednio dobranych przypadkach można rozważyć diagnostyczne blokady MBB oraz kwalifikację do termolezji RFA.

Zakres postępowania jest ustalany indywidualnie po konsultacji lekarskiej.