Ból stawów międzywyrostkowych kręgosłupa szyjnego – objawy i leczenie

Ból stawów międzywyrostkowych kręgosłupa szyjnego jest jedną z możliwych przyczyn przewlekłego bólu karku. Dolegliwości mogą występować po jednej lub obu stronach szyi, promieniować do potylicy, barków i górnej części pleców.

Ból może nasilać się podczas obracania lub odchylania głowy, długotrwałego utrzymywania jednej pozycji albo niektórych codziennych czynności.

Podobne objawy mogą jednak pochodzić z mięśni, krążków międzykręgowych i innych struktur kręgosłupa. Sam charakter bólu nie pozwala jednoznacznie określić jego źródła.

Czym są stawy międzywyrostkowe szyi?

Stawy międzywyrostkowe, nazywane również stawami facetowymi, znajdują się z tyłu kręgosłupa. Łączą sąsiadujące kręgi i uczestniczą w kierowaniu ich ruchami.

W odcinku szyjnym uczestniczą między innymi w zginaniu, prostowaniu i obracaniu głowy. Ich powierzchnie pokrywa chrząstka stawowa, a całość otacza torebka stawowa.

Informacje bólowe z tych stawów są przewodzone między innymi przez niewielkie gałęzie nerwowe, nazywane gałęziami przyśrodkowymi nerwów grzbietowych .

Nerwy te mają znaczenie w diagnostycznych blokadach MBB i zabiegach termolezji RFA.

Dlaczego stawy międzywyrostkowe mogą powodować ból?

Ból może być związany z przeciążeniem, zmianami zwyrodnieniowymi, urazami lub innymi zaburzeniami dotyczącymi stawów i ich otoczenia.

Dolegliwości mogą pojawić się również po urazie typu whiplash, czyli gwałtownym ruchu przyspieszenia i hamowania głowy, na przykład podczas kolizji samochodowej.

Ból stawowy może współistnieć z dyskopatią, zmianami zwyrodnieniowymi innych struktur kręgosłupa i bólem mięśniowo-powięziowym.

Zmiany zwyrodnieniowe widoczne w RTG, TK lub MR nie oznaczają automatycznie, że dany staw jest źródłem bólu.

Jakie objawy mogą sugerować ból stawów międzywyrostkowych?

Dolegliwości mają najczęściej charakter miejscowego bólu szyi, bez wyraźnych objawów uszkodzenia korzenia nerwowego.

Możliwe objawy to:

• ból karku po jednej lub obu stronach;
• sztywność i ograniczenie ruchomości szyi;
• ból nasilający się podczas obracania głowy;
• dolegliwości podczas prostowania szyi;
• ból promieniujący do potylicy, barku lub okolicy łopatki;
• dyskomfort związany z długotrwałym siedzeniem lub pracą przy komputerze.

Żaden z tych objawów nie jest jednak swoisty wyłącznie dla bólu stawowego.

Czy ból może promieniować do ręki?

Ból pochodzący ze stawów międzywyrostkowych może promieniować do okolicy barku i ramienia.

Jeżeli występuje wyraźne promieniowanie do przedramienia lub palców, mrowienie, drętwienie albo osłabienie mięśni, należy rozważyć inne przyczyny, szczególnie podrażnienie korzenia nerwowego.

Ból stawów szyjnych a szyjnopochodny ból głowy

Stawy górnego odcinka szyjnego mogą uczestniczyć w powstawaniu bólu głowy, szczególnie w okolicy potylicznej.

Jednym z możliwych źródeł dolegliwości jest staw międzywyrostkowy C2/C3. Jego unerwienie związane jest między innymi z trzecim nerwem potylicznym (TON) .

Ból z tego obszaru może promieniować do tylnej części głowy, a czasem do innych okolic.

Nie każdy ból potylicy pochodzi jednak ze stawów szyjnych. W diagnostyce należy uwzględnić migrenę, napięciowy ból głowy, neuralgię potyliczną i inne przyczyny.

Czy neuralgia potyliczna i ból stawowy to to samo?

Nie. Neuralgia potyliczna charakteryzuje się zwykle napadami przeszywającego lub kłującego bólu w obszarze unerwienia nerwów potylicznych.

Ból stawowy szyi może mieć bardziej ciągły charakter i nasilać się podczas ruchów głowy.

Oba zespoły mogą mieć nakładające się objawy. Dlatego o rodzaju blokady i ewentualnym leczeniu decyduje rozpoznanie, a nie wyłącznie lokalizacja bólu.

Ból stawowy szyi a dyskopatia i rwa ramienna

W dyskopatii szyjnej zmiany dotyczą przede wszystkim krążków międzykręgowych.

Jeżeli dochodzi do ucisku korzenia nerwowego, może wystąpić rwa ramienna: ból promieniujący do ręki, zaburzenia czucia lub osłabienie mięśni.

Przy bólu stawów międzywyrostkowych zwykle dominuje ból karku i jego okolic, bez typowych ubytków neurologicznych.

MBB i RFA gałęzi przyśrodkowych nie leczą przepukliny krążka ani ucisku korzenia nerwowego lub rdzenia kręgowego.

U jednego pacjenta może współistnieć kilka mechanizmów bólu, co wymaga diagnostyki różnicowej.

Jak rozpoznaje się ból stawów międzywyrostkowych?

Wywiad i badanie neurologiczne

Podczas konsultacji lekarz ocenia lokalizację bólu, jego czas trwania, wpływ ruchu szyi i dotychczasowe leczenie.

Badanie może obejmować ruchomość kręgosłupa, tkliwość określonych okolic, siłę mięśniową, czucie i odruchy oraz ocenę chodu, jeśli istnieje podejrzenie ucisku rdzenia.

Badanie może wskazywać prawdopodobne źródła bólu, ale nie istnieje jeden test kliniczny, który wiarygodnie potwierdzałby ból stawów międzywyrostkowych.

Czy rezonans magnetyczny potwierdza ból stawowy?

Rezonans magnetyczny pozwala ocenić krążki, stawy, korzenie nerwowe, kanał kręgowy i rdzeń.

Jest szczególnie przydatny, gdy istnieje podejrzenie poważniejszej choroby, ucisku korzeni lub rdzenia albo gdy wynik badania może zmienić dalsze leczenie.

Obecność artrozy stawów międzywyrostkowych w MR nie potwierdza, że stawy są przyczyną bólu.

Nie u każdego pacjenta z przewlekłym bólem karku konieczne jest wykonanie nowego MR.

W kwalifikacji zabiegowej analizuje się dostępne badania oraz indywidualne wskazania do dalszego obrazowania.

Blokada diagnostyczna MBB — na czym polega?

MBB (medial branch block) oznacza blokadę gałęzi przyśrodkowych nerwów grzbietowych.

Celem jest sprawdzenie, czy czasowe znieczulenie nerwów przewodzących informacje bólowe z określonych stawów zmniejszy typowy ból pacjenta.

Podczas zabiegu podaje się niewielką ilość środka miejscowo znieczulającego w okolicę wybranych gałęzi nerwowych.

W przypadku podejrzenia bólu pochodzącego ze stawu C2/C3 odpowiednia diagnostyka może obejmować blokadę trzeciego nerwu potylicznego.

MBB jest przede wszystkim procedurą diagnostyczną i prognostyczną, a nie sposobem trwałego leczenia zwyrodnienia.

Jak wykonuje się blokadę MBB?

Zabieg wykonuje się ambulatoryjnie, najczęściej w znieczuleniu miejscowym, pod kontrolą obrazowania.

W Centrum Medycznym DOLORMED w Lesznie do określania położenia igły podczas blokad gałęzi przyśrodkowych wykorzystujemy fluoroskopię, czyli obrazowanie RTG w czasie rzeczywistym.

Ze względu na niewielkie rozmiary nerwów i sąsiedztwo ważnych struktur anatomicznych dokładne zaplanowanie procedury ma szczególne znaczenie w odcinku szyjnym.

Dlaczego zwykle unika się sedacji podczas MBB?

Podczas blokady diagnostycznej pacjent powinien móc wiarygodnie ocenić zmianę swojego bólu.

Sedacja i niektóre leki podawane w czasie zabiegu mogą wpływać na odczuwanie dolegliwości i utrudniać interpretację wyniku.

Dlatego sedacji nie stosuje się rutynowo przy diagnostycznych blokadach MBB.

Jak ocenia się wynik blokady diagnostycznej?

Przed zabiegiem warto określić natężenie bólu w skali od 0 do 10 oraz wskazać czynności, które zwykle wywołują charakterystyczne dolegliwości.

Po blokadzie ocenia się stopień zmniejszenia typowego bólu, czas utrzymywania się poprawy i możliwość wykonywania zwykle bolesnych czynności.

Pomocny jest krótki dzienniczek bólu prowadzony w pierwszych godzinach po zabiegu, zgodnie z instrukcją lekarza.

Co oznacza dodatni wynik MBB?

Wyraźne zmniejszenie typowego bólu w okresie działania środka znieczulającego zwiększa prawdopodobieństwo, że oceniane stawy uczestniczą w powstawaniu dolegliwości.

W międzynarodowym konsensusie dotyczącym szyjnych blokad MBB przyjęto próg co najmniej 50% zmniejszenia bólu jako jedno z możliwych kryteriów kwalifikacji do termolezji.

W niektórych protokołach stosuje się bardziej rygorystyczne kryteria poprawy, na przykład 80%, lub dodatkową blokadę potwierdzającą.

Ostateczna interpretacja zależy od zastosowanego protokołu, obrazu klinicznego i okoliczności wykonania badania.

Nawet znaczna poprawa po MBB nie daje stuprocentowej pewności rozpoznania ani gwarancji skuteczności RFA.

Co oznacza brak poprawy?

Jeśli blokada nie zmniejszyła typowych dolegliwości, lekarz ponownie analizuje rozpoznanie, przebieg procedury oraz inne możliwe źródła bólu.

Brak poprawy może wskazywać, że ból pochodzi z innych struktur, ale pojedynczy wynik również wymaga właściwej interpretacji.

Termolezja RFA — leczenie bólu stawów szyjnych

RFA (radiofrequency ablation), czyli termolezja, wykorzystuje energię fal radiowych do kontrolowanego oddziaływania na wybrane gałęzie nerwowe przewodzące informacje bólowe.

Celem zabiegu jest ograniczenie przewodzenia sygnałów bólowych z odpowiednich stawów międzywyrostkowych.

Termolezja nie usuwa zmian zwyrodnieniowych, nie odbudowuje chrząstki stawowej i nie leczy przepukliny krążka.

Kto może zostać zakwalifikowany do termolezji?

RFA można rozważyć u wybranych pacjentów:

• z przewlekłym bólem szyi, który ogranicza sprawność i codzienne funkcjonowanie;
• u których podejrzewa się stawowe źródło bólu;
• u których odpowiednio prowadzone leczenie zachowawcze nie zapewnia wystarczającej poprawy;
• u których blokada diagnostyczna lub prognostyczna wykazała odpowiednio dużą poprawę dolegliwości.

Decyzja zależy również od wyników badań, anatomii odcinka szyjnego, chorób współistniejących i przeciwwskazań.

Jak przebiega termolezja w odcinku szyjnym?

Procedurę wykonuje się pod kontrolą obrazowania, zwykle w znieczuleniu miejscowym.

Lekarz umieszcza specjalne elektrody w pobliżu odpowiednich gałęzi nerwowych i weryfikuje ich położenie przed wykonaniem zabiegu.

W zależności od poziomu i techniki można również wykorzystać stymulację elektryczną do dodatkowej oceny położenia elektrody.

W przypadku górnych stawów szyjnych, szczególnie okolicy C2/C3 i trzeciego nerwu potylicznego, konieczne jest uwzględnienie odrębnych zasad anatomicznych i bezpieczeństwa.

Dlaczego RFA szyjna wymaga szczególnej ostrożności?

W odcinku szyjnym w pobliżu miejsc wykonywania zabiegu znajdują się korzenie nerwowe, naczynia krwionośne i inne ważne struktury.

Zabieg wymaga dokładnego określenia położenia elektrody, kontroli obrazowej i przestrzegania zasad bezpieczeństwa.

Ze względu na ryzyko osłabienia mięśni stabilizujących szyję nie zaleca się rutynowego wykonywania rozległej, obustronnej termolezji szyjnej podczas jednej sesji.

Zakres i sposób leczenia ustala się indywidualnie.

Jak długo utrzymuje się efekt termolezji?

U odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów poprawa może utrzymywać się przez wiele miesięcy, niekiedy dłużej.

Z czasem przewodzenie w leczonych gałęziach nerwowych może się odtwarzać, dlatego ból może powrócić.

U części pacjentów poprawa jest niewielka, krótkotrwała albo nie występuje.

Dodatni wynik blokady diagnostycznej zwiększa szansę prawidłowej kwalifikacji, ale nie gwarantuje sukcesu RFA.

Czy termolezję można powtórzyć?

W wybranych przypadkach tak, szczególnie gdy poprzedni zabieg przyniósł istotną i odpowiednio długą poprawę, a dolegliwości powróciły w podobnym charakterze.

Jeżeli poprzednia RFA nie zadziałała albo poprawa była bardzo krótkotrwała, przed rozważeniem ponownego zabiegu należy zweryfikować rozpoznanie i inne możliwe źródła bólu.

Czy blokada do stawu jest tym samym co MBB?

Nie. Są to dwie różne procedury.

Blokada gałęzi przyśrodkowych MBB

Lek podaje się w okolicy nerwów, które przewodzą informacje bólowe z wybranych stawów.

Metoda jest szczególnie przydatna do oceny, czy pacjent może odnieść korzyść z termolezji RFA.

Iniekcja dostawowa

Lek jest podawany bezpośrednio do stawu międzywyrostkowego.

Iniekcje dostawowe nie są rutynową metodą leczenia przewlekłego bólu stawowego szyi. W określonych sytuacjach mogą być rozważane indywidualnie.

W kwalifikacji do RFA blokady gałęzi przyśrodkowych mają zwykle większą wartość prognostyczną niż iniekcje dostawowe.

Jakie są przeciwwskazania i możliwe powikłania?

Przed blokadą MBB lub termolezją RFA konieczna jest odrębna kwalifikacja lekarska.

Należy poinformować lekarza między innymi o:

• aktywnym zakażeniu lub gorączce;
• leczeniu przeciwkrzepliwym lub przeciwpłytkowym;
• zaburzeniach krzepnięcia;
• alergiach na leki i środki stosowane podczas procedury;
• ciąży lub możliwości jej wystąpienia;
• wcześniejszych operacjach kręgosłupa szyjnego;
• rozruszniku serca, kardiowerterze-defibrylatorze lub innym wszczepionym urządzeniu elektronicznym, szczególnie przed RFA;
• innych chorobach mogących zwiększać ryzyko zabiegu.

Możliwe działania niepożądane i powikłania obejmują między innymi:

• miejscową bolesność i przejściowe nasilenie bólu;
• krwiak lub krwawienie;
• przejściowe drętwienie albo zaburzenia czucia;
• podrażnienie nerwu po termolezji;
• po niektórych zabiegach w górnym odcinku szyjnym przejściową niezborność lub zaburzenia czucia okolicy potylicy;
• rzadko zakażenie lub poważne uszkodzenie struktur nerwowych albo naczyniowych.

Bardzo rzadko po rozległych zabiegach szyjnych opisywano istotne osłabienie mięśni prostujących głowę.

Kontrola obrazowa i prawidłowa technika mają na celu ograniczanie ryzyka, ale nie eliminują go całkowicie.

Nie odstawiaj samodzielnie leków przeciwkrzepliwych ani przeciwpłytkowych. Sposób postępowania ustala lekarz po ocenie ryzyka krwawienia i zakrzepicy.

Rehabilitacja przy bólu stawów międzywyrostkowych szyi

Podstawą postępowania u wielu pacjentów jest aktywna rehabilitacja, również gdy w późniejszym etapie rozważa się leczenie interwencyjne.

Program może obejmować:

• łagodne ćwiczenia ruchomości szyi;
• wzmacnianie mięśni szyi i obręczy barkowej;
• trening wytrzymałości mięśni odpowiedzialnych za kontrolę ustawienia głowy;
• ćwiczenia łopatek i górnej części pleców;
• stopniowe zwiększanie tolerancji obciążeń;
• regularną zmianę pozycji podczas pracy i siedzenia;
• stopniowy powrót do aktywności fizycznej.

W wybranych przypadkach fizjoterapeuta może wykorzystać odpowiednie techniki manualne, ale jako uzupełnienie ćwiczeń.

Nie istnieje jeden uniwersalny zestaw ćwiczeń dla wszystkich pacjentów z bólem stawowym szyi.

Rehabilitacja po RFA

Po zabiegu zalecany jest stopniowy powrót do aktywności zgodnie z instrukcjami lekarza.

Jeżeli zmniejszenie bólu umożliwia sprawniejsze wykonywanie ćwiczeń, warto wykorzystać ten okres do odbudowy siły i tolerancji codziennych obciążeń.

Termolezja nie zastępuje pracy nad sprawnością i funkcjonowaniem całego układu ruchu.

Kiedy potrzebna jest konsultacja neurochirurgiczna?

Sam ból stawów międzywyrostkowych zwykle nie stanowi wskazania do operacji.

Konsultacja neurochirurgiczna może być potrzebna, jeśli współistnieje istotny ucisk korzenia nerwowego lub rdzenia kręgowego.

Szczególne znaczenie mają nowy lub postępujący niedowład, zaburzenia sprawności dłoni, pogarszający się chód i inne objawy sugerujące mielopatię.

W takich sytuacjach nie należy opóźniać odpowiedniej diagnostyki na rzecz kolejnych zabiegów przeciwbólowych.

⚠ Kiedy ból szyi wymaga pilnej pomocy?

Przewlekły ból stawowy szyi zwykle nie jest stanem nagłym. Niektóre objawy mogą jednak świadczyć o poważnej chorobie neurologicznej, naczyniowej lub zakażeniu.

Natychmiastowa pomoc medyczna

Niezwłocznie zgłoś się na SOR. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia lub zdrowia zadzwoń pod 112 albo 999.

Szczególnie niepokojące są:

• nagłe osłabienie ręki lub nogi, zaburzenia mowy albo opadnięcie kącika ust;
• nagły, nietypowy, bardzo silny ból głowy lub szyi, zwłaszcza z objawami neurologicznymi;
• szybko narastające osłabienie kończyn lub nagłe poważne zaburzenia chodzenia;
• silny ból głowy ze sztywnością karku, gorączką lub zaburzeniami świadomości;
• silny ból szyi po poważnym urazie, zwłaszcza z drętwieniem lub niedowładem kończyn.

Pilna konsultacja lekarska

Pilnej oceny wymagają również:

• nowy lub postępujący niedowład ręki;
• narastająca niezgrabność dłoni i trudności z wykonywaniem precyzyjnych czynności;
• stopniowe pogarszanie równowagi lub chodu;
• nowe zaburzenia oddawania moczu współistniejące z objawami neurologicznymi;
• ból szyi z gorączką lub pogorszeniem stanu ogólnego;
• nasilający się ból u osoby z chorobą nowotworową w wywiadzie.

Jeśli osłabienie, zaburzenia chodu lub inne objawy neurologiczne szybko narastają, konieczna jest niezwłoczna ocena szpitalna.

Objawów alarmowych nie należy odkładać do planowej wizyty w DOLORMED.

Jak przygotować się do konsultacji?

Przed wizytą warto przygotować informacje o:

• początku i czasie trwania bólu;
• dokładnym miejscu występowania dolegliwości;
• promieniowaniu do potylicy, barku lub kończyny górnej;
• ruchach i pozycjach nasilających ból;
• ewentualnych objawach neurologicznych;
• dotychczasowej rehabilitacji i leczeniu farmakologicznym;
• wcześniejszych blokadach, termolezjach i ich wynikach;
• przebytych urazach i operacjach szyi;
• chorobach współistniejących, alergiach i aktualnie przyjmowanych lekach.

Jeśli wcześniej wykonywano blokadę diagnostyczną, szczególnie pomocne są informacje o stopniu zmniejszenia bólu i czasie utrzymywania się poprawy.

Zabierz posiadaną dokumentację medyczną i listę leków.

Jeśli wykonywano MR lub TK kręgosłupa szyjnego, warto udostępnić również same obrazy w plikach lub na nośniku, a nie tylko opis.

Na zwykłą konsultację nie trzeba rutynowo przychodzić na czczo, wykonywać nowego MR ani samodzielnie odstawiać leków.

Co zabrać na wizytę lekarską? Sprawdź, jakie dokumenty, informacje o leczeniu i badania warto przygotować przed konsultacją. →

Przed zabiegiem MBB lub RFA: przygotowanie jest ustalane oddzielnie podczas kwalifikacji. Zobacz również jak przygotować się do zabiegu interwencyjnego .

Najczęstsze pytania pacjentów

Czy zwyrodnienie stawów szyjnych zawsze boli?

Nie. Zmiany zwyrodnieniowe występują również u osób bez dolegliwości. Sam wynik badania obrazowego nie potwierdza źródła bólu.

Czy ból stawów szyjnych może powodować ból głowy?

Tak. Szczególnie stawy górnego odcinka szyjnego mogą być związane z bólem promieniującym do potylicy. Wymaga to jednak odróżnienia od innych rodzajów bólów głowy.

Czy blokada MBB jest bolesna?

Zabieg wymaga nakłucia tkanek i może powodować krótkotrwały dyskomfort. Zwykle wykonuje się go w znieczuleniu miejscowym.

Czy po MBB ból powinien ustąpić całkowicie?

Nie zawsze. Lekarz ocenia stopień poprawy, jej czas i wpływ na typowe dolegliwości. Wynik interpretuje się według ustalonego protokołu diagnostycznego.

Czy do termolezji zawsze potrzebne są dwie blokady MBB?

Nie ma jednej zasady obowiązującej we wszystkich protokołach. Międzynarodowy konsensus dopuszcza jedną właściwie wykonaną blokadę, natomiast część podejść stosuje dodatkowe potwierdzenie diagnostyczne.

Czy RFA jest trwałym usunięciem bólu?

Nie. Poprawa może utrzymywać się przez wiele miesięcy, ale nie jest gwarantowana. Ból może powrócić.

Czy termolezja leczy dyskopatię szyjną?

Nie. RFA gałęzi przyśrodkowych dotyczy bólu pochodzącego ze stawów międzywyrostkowych, a nie leczenia przepukliny dysku lub ucisku korzenia nerwowego.

Czy po termolezji można ćwiczyć?

Tak, po okresie określonym w zaleceniach pozabiegowych. Stopniowa rehabilitacja pozostaje ważnym elementem dalszego postępowania.

Czy każdy przewlekły ból karku kwalifikuje do MBB lub RFA?

Nie. Leczenie interwencyjne rozważa się u wybranych pacjentów po odpowiedniej diagnostyce i ocenie dotychczasowego leczenia zachowawczego.

Powiązane artykuły

Ból karku może mieć różne źródła. Poniższe artykuły pomagają poznać najczęstsze przyczyny oraz osobno opisują termolezję gałęzi przyśrodkowych.

Rejestracja i cennik

W Centrum Medycznym DOLORMED w Lesznie prowadzimy konsultacje neurologiczne i konsultacje z zakresu leczenia bólu.

U pacjentów z przewlekłym bólem szyi oceniamy charakter dolegliwości, stan neurologiczny, dostępne badania oraz dotychczasowe leczenie.

W uzasadnionych przypadkach rozważamy kwalifikację do blokady diagnostycznej MBB lub termolezji RFA.