Termolezja zwoju Gassera

Na czym polega termolezja zwoju Gassera?

Zwój Gassera (zwój trójdzielny) to skupisko komórek nerwowych u podstawy czaszki, w którym zbierają się włókna czuciowe nerwu trójdzielnego z całej połowy twarzy. W neuralgii trójdzielnej to właśnie te włókna przewodzą napadowy, przeszywający ból. Podczas zabiegu lekarz prowadzi do zwoju przez skórę policzka cienką kaniulę z elektrodą, a przez nią – prąd o częstotliwości fal radiowych, który podgrzewa wybrany fragment zwoju do temperatury około 65–80°C. Ciepło uszkadza część włókien przewodzących ból, dzięki czemu napady ustępują lub stają się rzadsze.

Zabieg ma więc charakter ablacyjny: celowo i częściowo wyłącza włókna bólowe, a nie tylko zmienia ich działanie, jak termolezja pulsacyjna (PRF). Dlatego zwykle działa dłużej, ale po zabiegu prawie zawsze pojawia się pewien stopień drętwienia twarzy. Włókna odpowiedzialne za ból są cieńsze i bardziej wrażliwe na ciepło niż włókna dotyku, więc przy ostrożnym, stopniowym podgrzewaniu można w znacznym stopniu oszczędzić dotyk i ruch mięśni żucia.

Kiedy termolezja zwoju Gassera może pomóc?

Zabieg rozważamy, gdy rozpoznanie neuralgii trójdzielnej jest pewne, a leczenie farmakologiczne nie daje wystarczającej kontroli napadów albo powoduje działania niepożądane, które uniemożliwiają jego stosowanie.

Najczęstsze sytuacje

Najczęściej dotyczy to osób z klasyczną lub idiopatyczną neuralgią trójdzielną, u których karbamazepina, okskarbazepina lub inne leki nie wystarczają, nie są tolerowane (senność, zawroty głowy, spadek sodu) albo nie można ich bezpiecznie zwiększać. Zabieg bywa też dobrym wyborem u starszych pacjentów i osób z chorobami współistniejącymi, dla których operacja neurochirurgiczna wiąże się ze zbyt dużym ryzykiem, a także u osób, które operacji nie chcą. Rozważamy go również wtedy, gdy rezonans magnetyczny nie wykazuje wyraźnego ucisku nerwu przez naczynie, oraz po nawrocie bólu po dekompresji naczyniowej (MVD) lub po innym zabiegu.

Zabieg wykonujemy także w neuralgii wtórnej, na przykład w przebiegu stwardnienia rozsianego, po uprzednim wyjaśnieniu przyczyny bólu w diagnostyce. Zabiegu nie wykonujemy, gdy ból obejmuje pierwszą gałąź nerwu (okolica oka i czoła), ponieważ grozi to osłabieniem czucia rogówki – w takiej sytuacji omawiamy inne metody leczenia.

Kiedy termolezja zwoju Gassera nie jest właściwym wyborem?

Zabieg nie jest przeznaczony dla bólu twarzy o innym charakterze – ciągłego, piekącego, rozlanego lub związanego z zębami, zatokami albo stawem skroniowo-żuchwowym. W przetrwałym idiopatycznym bólu twarzy ablacja nie pomaga, a może pogorszyć dolegliwości. U osoby z klasyczną neuralgią i potwierdzonym w rezonansie uciskiem nerwu przez naczynie wytyczne europejskie zalecają, by jako pierwszą operację rozważyć dekompresję naczyniową (MVD), jeśli stan pacjenta na to pozwala – dlatego przed decyzją o termolezji omawiamy również konsultację neurochirurgiczną. Nowy niedowład, zaburzenia czucia lub podwójne widzenie wymagają pilnej diagnostyki, a nie zabiegu przeciwbólowego.

Termolezja, PRF, blokada czy operacja – czym się różnią?

Leki pozostają leczeniem pierwszego wyboru. Blokada gałęzi obwodowych nerwu trójdzielnego może czasowo złagodzić ból i pomaga w diagnostyce, ale zwykle działa krótko. PRF – działanie impulsowe w temperaturze do 42°C – nie uszkadza nerwu i jest łagodniejsza, jednak w neuralgii trójdzielnej, zwłaszcza na poziomie zwoju, ma słabiej udokumentowaną skuteczność. Termolezja zwoju Gassera jest metodą ablacyjną: ma najlepiej udokumentowane działanie wśród zabiegów przezskórnych, ale wiąże się z drętwieniem twarzy i większym ryzykiem działań niepożądanych niż PRF.

Jest też kilka metod, które wykonuje się w ośrodkach neurochirurgicznych: dekompresja naczyniowa (MVD), kompresja balonowa, rizoliza glicerolowa i radiochirurgia stereotaktyczna. Dobór metody zależy od wyniku rezonansu, wieku, chorób współistniejących, przebiegu bólu i preferencji pacjenta. Omawiamy je podczas konsultacji i w razie potrzeby kierujemy do neurochirurga.

Co mówią badania?

Termolezja zwoju Gassera jest stosowana od kilkudziesięciu lat. Wytyczne Europejskiej Akademii Neurologii z 2019 roku zalecają zaproponować operację, gdy ból nie jest dobrze kontrolowany lekami lub leczenie jest źle tolerowane, i wskazują dekompresję naczyniową jako zabieg pierwszego wyboru w neuralgii klasycznej. Jeśli rezonans nie wykazuje kontaktu naczynia z nerwem, preferowane są zabiegi ablacyjne, do których należy termolezja.

W przeglądzie systematycznym z 2004 roku termokoagulacja radiofrekwencyjna dawała największy odsetek całkowitej ulgi w bólu spośród porównywanych zabiegów ablacyjnych (rizolizy glicerolowej i radiochirurgii), ale także najwięcej powikłań. Metaanaliza z 2023 roku, obejmująca 27 badań i 1897 pacjentów, wskazuje, że dodatkowe naprowadzanie zabiegu zmniejsza ból i poprawia skuteczność, ale badań randomizowanych jest niewiele, a jakość części z nich jest ograniczona. W nowszym badaniu prospektywnym nad nawrotową neuralgią drugiej gałęzi (2025) po 24 miesiącach nawrót bólu miał co czwarty-piąty pacjent, a drętwienie twarzy wystąpiło u wszystkich leczonych.

Wniosek jest taki, że termolezja zwoju Gassera zwykle szybko i skutecznie zmniejsza ból, ale ulga nie zawsze jest trwała, a po zabiegu pozostaje drętwienie twarzy. Dlatego przed zabiegiem szczegółowo omawiamy szanse, ryzyko i alternatywy.

Kwalifikacja: konsultacja i rezonans magnetyczny

Zabieg zawsze poprzedza konsultacja. Lekarz neurolog dokładnie wypytuje o charakter i przebieg bólu, wyzwalacze, dotychczasowe leczenie i jego skutki uboczne, choroby i przyjmowane leki, przeprowadza badanie neurologiczne i ocenia wyniki badań. Podstawą jest rezonans magnetyczny mózgowia z oceną nerwu trójdzielnego, który pomaga wykluczyć wtórne przyczyny bólu i ocenić kontakt naczynia z nerwem. Jeśli go brakuje lub jest nieaktualny, lekarz zleca badanie. W razie wątpliwości co do przyczyny bólu zalecamy także konsultację stomatologiczną.

Przed zabiegiem omawiamy też, jak zmieni się czucie twarzy, jakie są szanse na poprawę, co zrobimy, jeśli ból wróci, oraz kiedy lepsza będzie konsultacja neurochirurgiczna. Dobre przygotowanie pozwala lepiej wykorzystać wizytę. Zabierz opisy i obrazy rezonansu (najlepiej na płycie w formacie DICOM), dokumentację stomatologiczną, pełną listę przyjmowanych leków z dawkami i godzinami oraz informacje o tym, jak często występują napady i co je wywołuje. Zanotuj, jakie leki już stosowano i dlaczego je odstawiono.

Kto nie powinien mieć zabiegu?

Zabiegu nie wykonujemy przy zakażeniu lub zmianach skórnych w miejscu planowanego wkłucia, przy gorączce i ostrej infekcji, w ciąży (zabieg wymaga RTG), przy bólu obejmującym pierwszą gałąź nerwu (okolica oka i czoła), ponieważ grozi to osłabieniem czucia rogówki, przy braku pewności co do rozpoznania neuralgii trójdzielnej, a także wtedy, gdy pacjent nie może współpracować podczas zabiegu lub nie wyraża na niego zgody.

Szczególnej ostrożności wymagają zaburzenia krzepnięcia oraz leczenie przeciwkrzepliwe lub przeciwpłytkowe, poważne choroby serca i płuc oraz niedawno przebyty zawał lub udar. Osoby z rozrusznikiem serca lub kardiowerterem-defibrylatorem kwalifikujemy po konsultacji kardiologicznej, ponieważ prąd o częstotliwości radiowej może zakłócać pracę urządzenia. Jeśli masz inny wszczepiony stymulator, powiedz o tym podczas kwalifikacji.

Jak przygotować się do zabiegu?

Przed zabiegiem poinformuj lekarza o lekach przeciwkrzepliwych i przeciwpłytkowych, cukrzycy, infekcji lub gorączce, ciąży, wszczepionych urządzeniach oraz alergiach – szczególnie na leki znieczulające, środki odkażające i lateks. Nie odstawiaj leków samodzielnie: o ewentualnej zmianie decyduje lekarz po kwalifikacji. Dotyczy to również leków przeciwpadaczkowych stosowanych w neuralgii – nie odstawiaj ich ani nie zmieniaj dawek na własną rękę. Zasady dotyczące jedzenia i picia w dniu zabiegu przekażemy podczas kwalifikacji – są inne, jeśli zabieg ma się odbyć w sedacji.

W dniu zabiegu weź prysznic, nie stosuj kremów, makijażu ani balsamów w okolicy twarzy, zdejmij biżuterię, okulary i protezy ruchome. Nie gol twarzy po stronie zabiegu – golenie może drobno uszkodzić skórę i zwiększyć ryzyko zakażenia. Jeśli owłosienie utrudniałoby zabieg, personel przytnie je maszynką tuż przed zabiegiem. Po zabiegu nie prowadź samochodu – zaplanuj powrót z osobą towarzyszącą lub inny transport.

Jak przebiega zabieg?

Zabieg wykonujemy w gabinecie zabiegowym, w pozycji leżącej na plecach, pod kontrolą RTG (fluoroskopii). Kontrastu nie stosujemy. Podłączamy monitorowanie czynności serca, ciśnienia i saturacji, dezynfekujemy skórę policzka i znieczulamy ją miejscowo. Zabieg wykonujemy w płytkiej sedacji dożylnej, a na czas oceny położenia elektrody lekarz zmniejsza jej głębokość, abyś mógł rozmawiać i odpowiadać na pytania.

Lekarz wprowadza cienką kaniulę przez policzek, w stronę otworu owalnego u podstawy czaszki (dojście według Härtela), i pod kontrolą RTG ustawia jej końcówkę przy zwoju. Następnie wprowadza elektrodę. Położenie sprawdza stymulacją: prąd o niewielkim natężeniu wywołuje mrowienie w obszarze, w którym odczuwasz ból – to potwierdza, że elektroda jest przy odpowiednich włóknach. Stymulacja ruchowa pozwala ocenić położenie względem włókien odpowiedzialnych za ruch mięśni żucia. Gdy położenie jest właściwe, zapewniamy sedację i wykonujemy lezję: stopniowo podgrzewamy końcówkę elektrody do około 65–80°C, kontrolując czucie twarzy po każdym etapie, aż do uzyskania niewielkiego, zamierzonego osłabienia czucia w obszarze bólu.

Cały zabieg trwa zwykle 30–60 minut. Po zabiegu przez pewien czas obserwujemy Cię w gabinecie, a po jego zakończeniu i ocenie samopoczucia zwykle wracasz do domu tego samego dnia.

Czy zabieg boli?

Najbardziej odczuwalne jest znieczulenie skóry – krótkie ukłucie i pieczenie. W czasie stymulacji pojawia się mrowienie, które bywa nieprzyjemne, ale jest krótkie. W czasie podgrzewania możesz odczuwać ciepło lub ból o charakterze znanej dolegliwości, dlatego zabieg wykonujemy w sedacji i z pełnym monitorowaniem. Podczas stymulacji powiedz lekarzowi, gdzie czujesz mrowienie – to pomaga precyzyjnie ustawić elektrodę.

Dlaczego precyzja, sprzęt i doświadczenie mają znaczenie?

Zwój leży głęboko u podstawy czaszki, w pobliżu tętnicy szyjnej, zatoki jamistej i nerwów oka, dlatego dokładne ustawienie elektrody ma kluczowe znaczenie. Kontrola w RTG w kilku projekcjach pozwala ją bezpiecznie ustawić, a stymulacja czuciowa i ruchowa potwierdza położenie względem włókien odpowiedzialnych za ból. Zabieg wykonujemy generatorem NeuroTherm NT1100, który stale mierzy temperaturę na końcówce elektrody i pozwala ją zwiększać stopniowo.

W DOLORMED ten sam lekarz – neurolog i lekarz medycyny bólu – prowadzi diagnostykę, kwalifikuje do zabiegu, wykonuje go i kontroluje jego efekt. Ma ponad 20-letnie doświadczenie w technikach inwazyjnych i stale aktualizuje wiedzę na konferencjach i warsztatach.

Co dzieje się po zabiegu?

Po zabiegu odczuwasz drętwienie połowy twarzy po stronie zabiegu, które jest zamierzonym i spodziewanym skutkiem. U większości osób zmniejsza się ono z czasem, ale jego pewna część może pozostać. Przez kilka godzin leczona okolica może być bardziej zdrętwiała z powodu środka znieczulającego. W miejscu wkłucia mogą wystąpić tkliwość, siniak lub obrzęk policzka, a czasem ból głowy – zwykle mijają w ciągu kilku dni.

Dopóki czucie jest osłabione, uważaj na gryzienie policzka, języka i warg podczas jedzenia, jedz ostrożnie i unikaj bardzo gorących potraw i napojów po stronie zabiegu, bo możesz nie poczuć oparzenia. Zęby szczotkuj delikatnie. Jeśli czucie wokół oka jest osłabione, chroń je przed kurzem i wiatrem (okulary), nawilżaj kroplami zgodnie z zaleceniem lekarza i zgłaszaj się przy każdym zaczerwienieniu, bólu lub pogorszeniu widzenia. Lekarz omówi z Tobą, kiedy i jak stopniowo zmniejszać dawki leków przeciwpadaczkowych – nie rób tego samodzielnie.

Wizytę kontrolną planujemy zwykle po 4–6 tygodniach – oceniamy wtedy częstość napadów, czucie twarzy, tolerancję leków i dalsze leczenie.

Kiedy pojawia się efekt i jak długo się utrzymuje?

Ulga często pojawia się szybko – u wielu osób w pierwszych dniach po zabiegu, a czasem od razu. Czas jej utrzymywania jest bardzo różny: u części osób trwa miesiące, u części lata, a u części ból wraca wcześniej. Nie da się go przewidzieć w konkretnym przypadku. Nawrót bólu bywa jednak łagodniejszy i lepiej reaguje na leki.

Co może oznaczać poprawa w praktyce?

Jeśli zabieg przyniesie ulgę, może to oznaczać, że wrócisz do codziennych czynności bez lęku przed napadem: umycia zębów, golenia, jedzenia, rozmowy czy podmuchu zimnego powietrza. Dla wielu osób ważne jest też to, że można zmniejszyć dawki leków i ograniczyć ich działania uboczne. Tempo i zakres poprawy są indywidualne.

Czy zabieg można powtórzyć?

Tak. Jeśli ból wróci po okresie ulgi, zabieg można powtórzyć po ponownej ocenie lekarskiej. Każdy kolejny zabieg zwiększa jednak prawdopodobieństwo trwałego osłabienia czucia twarzy, dlatego decyzję zawsze omawiamy indywidualnie, a przy wielokrotnych nawrotach rozważamy również konsultację neurochirurgiczną.

Co, jeśli nie ma poprawy?

Brak poprawy jest sygnałem do ponownej oceny rozpoznania. Może oznaczać, że ból nie ma typowej postaci neuralgii trójdzielnej, że lezja nie objęła odpowiednich włókien albo że ból ma inne źródło. Lekarz może zlecić dodatkowe badania, zmodyfikować leczenie farmakologiczne, zaproponować inną metodę – PRF, blokady, wlewy dożylne, toksynę botulinową – lub skierować na konsultację neurochirurgiczną (MVD, kompresja balonowa, rizoliza glicerolowa, radiochirurgia).

Możliwe działania niepożądane

Prawie zawsze występuje drętwienie lub osłabienie czucia twarzy po stronie zabiegu – jest ono zamierzonym efektem, ale bywa uciążliwe. Częste i zwykle przemijające są też obrzęk i tkliwość policzka, siniak, ból głowy oraz osłabienie siły mięśni żucia, które u większości osób ustępuje. Rzadziej występują nieprzyjemne parestezje (mrowienie, uczucie obcości), przejściowe podwójne widzenie, nawrót herpes na wardze i zaburzenia czucia w obrębie jamy ustnej.

Poważniejsze powikłania są rzadkie: osłabienie czucia rogówki z ryzykiem jej uszkodzenia (dlatego nie wykonujemy zabiegu przy bólu pierwszej gałęzi), bolesne zaburzenia czucia (anaesthesia dolorosa), trwałe osłabienie mięśni żucia, krwiak, zakażenie, uszkodzenie nerwów czaszkowych oka i bardzo rzadko powikłania naczyniowe lub zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. Dlatego zabieg wykonuje się przy stałym monitorowaniu i kontroli RTG.

Skontaktuj się pilnie z lekarzem, jeśli po zabiegu pojawi się gorączka, narastający obrzęk lub zaczerwienienie policzka, silny ból głowy ze sztywnością karku, zaczerwienienie lub ból oka albo pogorszenie widzenia, nowe osłabienie mięśni twarzy lub trudności w żuciu, które nasilają się. Przy nagłym zaburzeniu mowy, niedowładzie, silnym bólu głowy z wymiotami lub utracie przytomności zadzwoń pod numer 112 lub zgłoś się na SOR.

Najczęstsze pytania

Czy termolezja zwoju Gassera to to samo co PRF?

Nie. Termolezja klasyczna podgrzewa zwój do około 65–80°C i celowo wyłącza część włókien bólowych, a PRF działa impulsami w temperaturze do 42°C i nie uszkadza nerwu. W neuralgii trójdzielnej lepiej udokumentowana jest termolezja klasyczna.

Czy po zabiegu twarz będzie zdrętwiała?

Tak, prawie zawsze pojawia się pewien stopień drętwienia twarzy po stronie zabiegu. To zamierzony skutek, który u większości osób z czasem się zmniejsza. Zakres drętwienia omawiamy przed zabiegiem.

Jak długo działa termolezja zwoju Gassera?

Bardzo różnie: u części osób miesiące, u części lata. Ból może wrócić, ale zwykle jest łagodniejszy i lepiej reaguje na leki. Zabieg można w razie potrzeby powtórzyć.

Czy lepiej wybrać zabieg, czy operację?

To zależy od rezonansu, wieku, chorób współistniejących i preferencji. Przy klasycznej neuralgii z wyraźnym uciskiem naczyniowym wytyczne zalecają rozważenie dekompresji naczyniowej (MVD) jako pierwszej operacji. Termolezja jest mniej inwazyjna i dobrze sprawdza się, gdy operacja nie jest możliwa lub nie jest wybrana. Wybór omawiamy na konsultacji.

Czy zabieg wykonuje się w sedacji?

W płytkiej sedacji dożylnej, z przerwą na stymulację, podczas której rozmawiasz z lekarzem. Zabieg nie wymaga znieczulenia ogólnego, a monitorowanie czynności serca i oddechu trwa przez cały czas.

Ile trwa zabieg i czy trzeba zostać w szpitalu?

Zabieg trwa zwykle 30–60 minut. Po krótkiej obserwacji zwykle wracasz do domu tego samego dnia, pod opieką osoby towarzyszącej.

Czy po zabiegu mogę odstawić leki?

Często można zmniejszyć dawki, ale nie rób tego samodzielnie. Lekarz omówi z Tobą harmonogram stopniowego zmniejszania leków po ocenie efektu zabiegu.

Czy zabieg pomoże w neuralgii w stwardnieniu rozsianym?

Może pomóc, bo termolezję wykonuje się także w neuralgii wtórnej, ale skuteczność i nawroty omawiamy indywidualnie. Najpierw ważna jest dokładna diagnostyka.

Czy po zabiegu mogę prowadzić samochód?

W dniu zabiegu nie – ze względu na sedację i możliwe osłabienie czucia. Zaplanuj powrót z osobą towarzyszącą lub inny transport. Kiedy możesz wrócić za kierownicę, lekarz ustali przed wyjściem.

Czy biorąc leki przeciwkrzepliwe, mogę mieć zabieg?

Często tak, ale powiedz o nich lekarzowi podczas kwalifikacji. Nie odstawiaj ich samodzielnie – decyzję podejmuje lekarz, biorąc pod uwagę ryzyko krwawienia i zakrzepicy.

Czy z rozrusznikiem serca można mieć zabieg?

Tak, ale dopiero po konsultacji kardiologicznej i ustaleniu, jak przygotować urządzenie na czas zabiegu. Dotyczy to także kardiowertera-defibrylatora.

Czy potrzebne jest skierowanie?

Nie. Konsultacja i zabieg w DOLORMED są świadczeniami prywatnymi i nie wymagają skierowania.

Ile kosztuje termolezja zwoju Gassera?

Aktualną cenę zabiegu oraz konsultacji kwalifikacyjnej znajdziesz w naszym cenniku. O ostatecznej cenie informujemy przed zabiegiem.

Gdzie wykonywany jest zabieg?

W Centrum Medycznym DOLORMED w Lesznie, ul. Działyńskich 15, wejście B. Wizytę można umówić telefonicznie lub przez rejestrację internetową.

Opracowanie medyczne: lek. Krzysztof Szulc, specjalista neurolog, lekarz medycyny bólu. Aktualizacja: 31.10.2026.

Źródła: Bendtsen i wsp. – wytyczne Europejskiej Akademii Neurologii dotyczące neuralgii trójdzielnej (2019), Lopez i wsp. – przegląd systematyczny zabiegów ablacyjnych w neuralgii trójdzielnej (2004), Kanpolat i wsp. – perkutanna kontrolowana rizotomia radiofrekwencyjna, seria 1600 pacjentów (2001), Liu i wsp. – drogi nakłucia i techniki naprowadzania w termokoagulacji przez otwór owalny, metaanaliza (2023), Du i wsp. – termokoagulacja RF w nawrotowej neuralgii drugiej gałęzi, badanie prospektywne (2025). Materiał informacyjny nie zastępuje indywidualnej porady lekarskiej.